ارکان اربعه
دانشمندان قدیم معتقد بودند که تمام موجودات از 4 رکن اصلی (خاک ، آب ، هوا ، آتش ) تشکیل شده اند . هر موجودی پس از تجزیه به این 4 رکن تبدیل می گردد .
طبیعت خاک سرد و خشک ، آب سرد و تر ، هوا سرد و تر و آتش گرم و خشک می باشد .
اخلاط اربعه :
این 4 رکن در بدن انسان نیز وجود دارند و بصورت 4 ماده سودا ، بلغم ،دم و صفرا ظهور می کنند و هر کدام از این 4 ماده « خلط » می گویند که در مجموع اخلاط اربعه نامیده می شوند . خون انسان از این 4 خلط تشکیل شده است . اگر خون انسان را در لیوانی قرار دهیم تا ته نشین شود به 4 لایه تقسیم می شود لایه بالایی زرد رنگ (صفرا)، لایه دوم قرمز رنگ (دم)، لایه سوم بی رنگ (بلغم) و لایه زیرین سیاه رنگ (سودا ) می باشد .
ارکان اربعه اخلاط اربعه ویژگی فصل اوغات غلبه
آتش صفرا گرو و خشک تابستان ظهر
هوا دم گرم و تر بهار عصر و قبل از ظهر
آب بلغم سرد و تر زمستان صبح زود
خاک سودا سرد و خشک پاییز شب
- همه این احلاط باید در بدن موجود باشند . از ترکیب این اخلاط در بدن «مزاج»بوجود می آید ممکن است یک خلط نسبت به بقیه بیشتر وجود داشته باشد به کسی که هر یک از اخلاط صفرا ، دم ، بلغم و سودا در او غلبه داشته باشد به ترتیب صفراوی ، دموی ، بلغمی و سوداوی می گویند .
اگر همه این اخلاط بطور متعادل در بدن وجود داشته باشند مزاج فرد متعادل است و چنین شخصی کمتر بیمار می شود و عمر بیشتری دارد که البته اینگونه انسانها - بویژه در عصر ما – کمتر یافت می شوند .
هدف از این بحث نشان دادن راههای نزدیک کردن مزاج افراد به مزاج معتدل می باشد .
علت پدید آوردن بیماریها غلبه بیش از حد هر یک از این اخلاط در بدن یا در عضو خاصی است که به آن خلط غیر طبیعی می گویند .
اینک به بررسی هر یک از این اخلاط می پردازیم :
صفرا :
سبک ترین جزء خون است مانند کف روی خون قرار می گیرد ، موجب تسهیل حرکت خون در عروق می شود زرد رنگ است ، باعث افزایش حرکت روده می شود ، ضد عفونت است موجب تیزی ذهن می شود تحرک آفرین است .
مشخصات فرد صفراوی :
لاغر اندام ، بدن گرم ، پوست خشک ، زبری پوست ، پرکار و فعال ، تمایل به سردی ها و ترشی ها ، رفتار تند و واکنش سریع ، کم خواب ، تحمل گرسنگی ، تمایل به هوای خشک ، زردی پوست و زبان و چشم ، تند بودن ضربان قلب و نبض ، حس برتری جویی و تسلط
نشانه های غلبه صفرای غیر طبیعی:
تشنگی و سوزش جگر ، تلخی دهان ، سردرد و درد شقیقه (جلوی سر) ، ترک خوردن پوست دست و پا ، خواب جنگ و ستیز و آتش و اشیاء زرد دیدن ، شوره سر ، تندخویی ، بهانه جویی ، زردی مدفوع ، خارش بدن ، استفراغ سبز و زرد ، حالت تهوع
مضر برای صفراوی :
چای ، قهوه ، سرخ کردنی ، سس و رب ، غذای چرب و پرحجم ، سیر و ادویه جات تند ، شیرینی قنادی ، آجیل شور ، بادمجان ، موز ، سمبوسه ، پیتزا ، همبرگر ، سوسیس ، گوشت قرمز ، نوشابه ، زیاده روی در مصرف گرمی ها ، توقف زیاد در گرمای آفتاب
مفید برای صفراوی :
مرکبات ، انار ، رب انار خانگی ، شاه توت ، خیار ، سیب ، گلابی ، آلبالو ، گیلاس ، آلو ، آب زرشک طبیعی ، هندوانه ، گرمک ، کدو خورشتی ، هویج ، روغن زیتون ، سوپ جو ، آلو بخارا، سبزیجات ، گشنیز ، لیموترش تازه ، برگه زرد آلو ، لیمو عمانی ، خاکشیر ، شیر خشت ، ترنجبین ، شربت عسل (آب + عسل + لیموی تازه )
انگور ، کاهو ، لیمو شیرین ، نان جو ، کاسنی ، شیر ، آب ، آب انار ترش
نکته : پایه مزاج هر فرد ارثی می باشد ولی ممکن است بواسطه تأثیر عذا و یا محیط کار و زندگی مزاج دیگری برای او غلبه کند مثلا ممکن است پایه مزاج یک فرد صفرا باشد ولی بعلت زیاده روی در مصرف عذای های سرد یا کار در کارخانه مواد شیمیایی سودا در او غلبه کند و علائم دو یا چند مزاج در او دیده شود
- ممکن است هر یک از اخلاط در جای خاصی از بدن بطور غیر طبیعی غلبه کند مثلا اگر صفرا در سر غلبه کند موجب سردرد هایی در ناحیه جلوی سر و احتمالا ریزش مو در این ناحیه گردد .
- ممکن است صفرا در دستگاه گوارش غلبه کند که نتیجه آن سوزش جگر و عطش شدید و اگر در کیسه صفرا بیش از حد جمع شود منجر به سرطان کبد می شود .
- غلبه بیش از حد صفرا در استخوان ها باعث پوکی استخوان می شود .
- تابستان فصل گرم و خشک است و اگر در این فصل غذاهای گرم و خشک مصرف بشود باید همراه مصلح آن (اصلاح کننده ضرر) باشد مثلا در صورت مصرف خرما باید پس از آن آب نوشیده شود (اسامی مصلح ها در آخر جزوه قید شده است)
- گرم مزاجها بهتر است با غذای خود سماق ، خرفه ، آبلیمو یا سرکه مصرف کنند
- افراط در مصرف سردیها باعث غلبه سردی بر بدن می شود ممکن است پایه مزاج فرد گرم باشد ولی در اثر مصرف بیش از حد سردی ها دچار بیماری های سرد ( مثلا رماتیسم و آرتروز و .......) شود و سردی در اندامهای پائینی او غلبه کند .
- صفراوی ها کمتر دچار گرفتگی عروق می شوند .
- قابل توجه خانمها : به شوهر صفراوی باید شربت آبلیمو ، هندوانه و .... داد نه شربت زعفران و خوراکی های گرم
دم :
قرمز رنگ ، قسمت اصلی خون ، رساندن غذا به کلیه اعضاء ، گرم کردن بدن در زمستان و پیری ، تأمین قدرت بدنی ، حامل اکسیژن به بافتها و سلول ها
مشخصات فرد دموی :
سرخی پوست ، پهنی قفسه سینه ، چهارشانه ، پر حرارت و شوخ ، صدای بلند و پرسر و صدا ، ارتباط برقرار کردن سریع ، اهل سخنوری ، عرق زیاد ، گشاده رو ، میل به سردی ، خواب عمیق ، بدن پرمو ، چشم درشت ، بینی بزرگ ، پرکار و فعال ، شیرین بودن دهان ، گریه زیاد ، میل جنسی زیاد
نشانه های غلبه دم غیر طبیعی :
زود عصبانی شدن ، قرمزی زبان ، دمل و جوشهای ریز در بدن ، سنگینی سر ، خارش بدن ، خون آمدن از بینی و دندانها ، آکنه در اندام فوقانی ، ریزش موی وسط سر
مضر برای دمویها :
سرخ کردنی ، غذاهای چرب و پرحجم ، ادویه تند ، شیرینی قنادی ، پرخوری ، مصرف گوشت زیاد ، غذای شور ، سیر ، تخم مرغ ، غذاهای ساندویچی ، مصرف بیش از حد گرمیها ، پرخوری بویژه در ناهار
مفید برای دموی :
ورزش ، حجامت ، خوردن آب زرشک طبیعی ، کاهو ، خیار ، میوه جات ، سیب ، انار ، سبزیجات ، حبوبات و غلات جوانه زده ، لیمو ترش ، روغن زیتون ، خاکشیر ، کاسنی ، خیس شده برگه زرد آلو ، هلو ، انجیر و آلوبخارا ، کم خوری و روزه ، غذاهای ساده و کم کالری ، دوغ
- سکته های قلبی و انسداد عروقی در دموی ها زیاد است .
- حجهمت بهترین درمان برای دموی هاست و موجب جلوگیری از سکته و بیماریهای دیگر می شود . بویژه در فصل بهار که دم غلبه می کند بهتر است چند بار حجامت انجام شود .
- اگر خلط دم بیش از حد غلبه کند تبدیل به خون سوخته و سودا خواهد شد و موجب افسردگی و کسلی می شود . باید در حفظ تعادل مزاج کوشید .
ویژگی این افراد اینست که در عین سرخی چهره ، سیاهی هم در چهره آنها مشاهده می شود و گاهی پرنشاط و گاهی غمزده هستند .
- ورزش برای دموی ها بسیار لازم است .
بلغم :
بلغم طبیعی در واقع یک ذخیره غذایی در بدن است که بصورت خام وجود دارد و در صورت نیاز بدن به غذا با تأثیر از حرارت موجود در بدن به غذا و خون تبدیل می شود ، بلغم در تمام بدن پراکنده است ، مفصلها را مرطوب نگه می دارد تا حرکت آنها آسان شود معدن بلغم در معده است که اگر حرارت کافی در معده نباشد یا غذایی نامناسب مصرف شود باعث تجمیع بلغم و تولید بیماری می شود ، بلغم موجب سستی و رخوت است .
مشخصات فرد بلغمی :
پوست سفید و رنگ پریده (البته به این معنا نیست که همه سفید پوستها بلغمی و همه سیاه پوست ها سوداوی هستند ) چاق و پف آلود ، کند در حرکات ، با سرما خوب نیستند ، سفیدی زبان ، لذت از غذای گرم و شیرین ، گوارش ضعیف ، بی حوصلگی در کارهای گروهی و پرشور ، مستعد سوء هاضمه ، نرمی و سردی پوست ، اعتماد به نفس پائین ، موی لخت ، عرق سرد ، زود خسته شدن
نشانه های غلبه بلغم غیر طبیعی :
آروغ ترش زدن ، جاری شدن آب دهان ، رقیق بودن آب بینی ، میل زیاد به خواب ، بیماری بیش از حد ( بویژه سرماخوردگی ) بیحالی ، سفیدی موی سر ، ترش شدن دهان ، بوجود آمدن لک سفید در پوست ، کوفتگی بدن ، کم جنب و جوشی ، تمایل کم به آب و ترشی ، تمایل به شیرینی و گرمی ، شکم گنده
مضر برای بلغمی :
لبنیات ، ترشی ، سرکه ، برنج ، سیب زمینی ، مرغ ، آب یخ ، نوشابه ، چای ، خیار ، هندوانه ، ماکارونی ، پفک ، گوجه فرنگی ، کاهو ، گوشت گاو و گوساله ، چیپس ، کیوی ، میوه جات ترش و کال ، باد کولر و پنکه
حمام طولانی
مفید برای بلغمی :
غذاهای گرمی بخش ، گوشت شتر و گوسفند ، میوه های رسیده و شیرین ، هل ، دارچین ، زعفران ، فلفل سیاه ، سیر ، نعناع ِ، ریحان ، نخود ، گندم ، زنجبیل ، بادام ، گردو، فندق ، کنجد ، ارده ، شیره ، عسل ، زیره سیاه و سبز
ورزش صبحگاهی ، روغن مالی بدن ( روغن زیتون ، کنجد یا سیاهدانه )
- زمستان فصل غلبه بلغم است و رد مصرف سردی ها مثل سالاد کاهو ، الویه ، ماست مضر است در صورت مصرف حتماً باید با مصلح خورده شود .
- سرد مزاج ها بهتر است همراه غذا ادویه جات ، زعفران و یا سرکه شیره مصرف کنند
- زرشک پلو با مرغ ، باقالی پلو با ماهی ، الویه و ماکارونی بلغم زا هستند و باید با ادویه جات مصرف شوند مثل فلفل سیاه ، زنجبیل ، آویشن یا زعفران
- تند غذا خودن موجب تولید بلغم و سودای مضر می شود .
- حمام بعد از غذا نیز تولید بلغم ناسالم می کند .
- بین غذا آب خوردن و یک نفس آب خوردن نیز بلغم زاست و موجب بیماریهای سرد ( بویژه بیماریهای گوارشی ) می شود .
- غلبه بلغم در مو باعث سفیدی آن و در اندامهای پائینی موجب آرتروز و رماتیسم می شود
- افراط در مصرف سردیها موجب چاقی ، کند ذهنی و کاهش اعتماد به نفس و ترس می شود .
- مزاج خانمها معمولاً سردتر از آقایان است البته گاهی عکس این می باشد.
- بیشتر بیماریها بویژه بیماریهای روانی بعلت غلبه سردی است مانند ms ، آلزایمر ، نقرس ، آرتروز ، رماتیسم و افسردگی
- خواندن قرآن در سحر و صبحگاه موجب دفع بلغم زائد می شود
سودا :
استخوانها برای استحکام نیار به سودا دارند ، سودا بخاطر طعم ترش آن تحریک اشتها می شود ، محل ذخیره آن طحال است و اگر طحال نتواند آنرا ذخیره کند در قسمتهای مختلف بدن از جمله پوست جمع می شود و موجب تیرگی پوست می شود .
ویژگی افراد سوداوی :
پوست سرد و خشک ، عدم تحمل سردی ، خواب سبک ، احساس سردی در سر انگشتان ، دقیق و کنجکاو ، وسواس ، اندوه بی علت ، تیرگی پوست ، موهای فردار ریز ، دقیق و حسابگر ، کم مو ، باریک
نشانه های غلبه سودای غیر طبیعی :
افکار منفی ، نا امیدی ، کثرت غم ، شور بودن دهان ، اعتماد به نفس کم ، لاغری ، هزیان ، سوزش دهانه معده ، خشکی پوست ، تیرگی پوست ، درد طحال ، اندوه بی علت ، وسواس شدید ، بی خوابی ، گرسنگی کاذب ، و کوفتگی ، یبوست ، خودخوری ، بی نشاطی و افسردگی ، احساس سوزش در هنگام بول ، بودن ادرار و مدفوع و استفراغ ، بوی بد دهان ، تاریکی چشم ، شب کوری ، ضعف شنوایی ، لکه سیاه در بدن ، آلزایمر ، حرص خوردن زیاد ، بیماریهای روحی ، خمیازه بیش از حد کشیدن
- این علائم در پائیز ، هنگام پیری و خوردن ترشیجات فراوان ، عدس و گوشت گاو تشدید می شود .
علل پیدایش سودای غیر طبیعی :
استراحت بیش از حد و بی تحرکی ، حضور مستمر در گرما ، حضور پشت سر هم در گرما و سرما ، غم مستمر ، در معرض صداهای مستمر و بلند بودن ، خبر غم یا شادی ناگهانی ، پرخوری ، حرام خوری ، تنهایی ، مشروبات الکلی ، همسری که مدام غر می زند ، سرزنش مدام شنیدن
مضر برای سوداوی :
پنیر ، ماست ، گوجه فرنگی ، آب یخ ، مرغ ، ماهی ، برنج ، عدس ، غذاهای فریزشده ، شکلات ، پفک ، یخمک ، چای ، دوغ ، سرکه ، ترشیجات ، گوشت حیوانات پیر ، گوشت گاو و گوساله ، لوبیا
برای سوداوی:
با طبع گرم مانند گوشت گوسفند و شتر ، سبزیهای گرم مانند نعناع و ریحان و تره ، زعفران ، کرفس ، عسل ، توت ، کشمش ، انجیر ، خرما ، زیتون ، هل ، دارچین ، زنجبیل ، زیره ، خاکشیر ، شربتی ، انگور ، ورزش ، تفریح در جاهای خوش آب و هوا ، دیدن مناظر زیبا ، نگاه به سبزه و آب روان
- برنج سودازاست بهتراست با شوید با زیره سیاه استفاده شود .
- عدسی نیز سودازاست بهتر است با گلپر خورده شود
- ممکن است هر کدام از اخلاط در عضو خاصی بطور غیر طبیعی غلبه کند مثلا اگر خلط سودا در مغز بیش از حد جمع شود موجب ایجاد بدبینی ، کابوس ، ترس ، غم و اندوه و خوابهای پریشان می شود و یا اگر خلط صفرا بیش از حد در کبد جمع شود موجب سرطان کبد می شود
- ممکن است در یک فرد در یک زمان چند خلط غلبه داشته باشد مثلا همزمان سودا ، صفرا و بلغم در فرد غلبه کند در اینصورت مثلا فرد در حالیکه رماتیسم دارد ( غلبه بلغم در پا) صورت او جوش می زند ( غلبه صفرا در اندام بالایی ) و دچار کابوس نیز می باشد ( غلبه سودا در سر ) علائم چند مزاج مختلف در او مشاهده می شود در اینگونه مواقع اصلاح مزاج و درمان فرد مشکل است و باید زیر نظر پزشک متخصص طب سنتی انجام گیرد
- افراط در مصرف سردیها موجب چاقی ، کند ذهنی ، تنبلی و اعتماد بنفس پائین می شود .
- خوردن ناهار و نیز خواب بعد از غذا ( بدون فاصله ) موجب غلظت خون و پدید آوردن سودا می شود .
بهتر است کمتر خورده شود .
- یک ترکیب مفید برای همه مزاج ها :
آب + عسل + آبلیمو تازه بهتر است قبل از صبحانه میل شود .
- گرم مزاج ها گاهی در خوردن سردی ها آنقدر افراط مس کنند که سردی در بدن آنها زیاد و عضو خاصی غلبه می کند و موجب بیماری های مختلف می شود باید در مصرف سردیها تعادل را حفظ کرد .
مثلا فرد صفراوی در خوردن ماست و لبنیات و یا گوشت گاو آنقدر افراط می کند که سردی بر اندام پائینی او غلبه می کند و موجب رماتیسم و آرتروز یا نقرس می شود .
- تماشای منظره زیبا خونساز و موجب تعادل مزاج و تماشای مناتظر زشت سودازا و موجب آلودگی خون است
- غذای هر فصل باید مناسب آن فصل باشد .
مصرف گرمیها در تابستان و سردیها در زمستان مضر است مگر اینکه با مصلح آن مصرف شود مثلا در فصل گرما مصرف سیر ، ادویه ، خرما و ... موجب بیماری است و مصرف خوراکی هایی مانند لیموترش ، سرکه لبنیات و ... توصیه می شود ولی نباید به حد افراط برسد در فصل سرما مصرف لبنیات ، کاهو ، خیار و گوجه ، هندوانه و ... بسیار مضر است ولی مصرف کشمش ، مویز ، خرما ، ادویه و ... توصیه می شود
مکانهای جغرافیایی هر مزاج و طبع خاص خود را دارد مثلا بندرعباس گرمتر از یزد و خشک تر از شمال است .
خوردن چند نوع غذا در یک وعده موجب بهم خوردن تعادل مزاج می شود در اینصورت چند خلط مختلف غلبه می کند و موجب بیماریهای مختلف می شود
طبیعت و مزاج غذاها
گرم و تر گرم و خشک
انگور تره گلاب ------ فلفل پسته زردچوبه
زعفران زرده تخم مرغ رازیانه ------ زنجبیل توت خشک فندق
کنجد روغن حیوانی زیتون ------ کشمش و مویز ارده عسل
ریحان هل خربزه ------- انجیر خشک زیره بادمجان
توت پیاز گوشت گوسفند و شتر ----- موز سیاهدانه سیر
خاکشیر بادام گل گاو زبان ------ دارچین نعناع فندق
گردو
- همه خوراکیهای فوق خونساز می باشند .
سرد و تر سرد و خشک
ماست ماهی برنج ترشیجات غذاهای فریزری
دوغ گوجه فرنگی عدس کشک گوشت حیوانات پیر
هندوانه سیب زمینی گوشت گاو و گوساله زرشک
خیار کیوی سرکه پنیر
مرغ مرکبات آبلیمو آب یخ
آلبالو
در طب ایرانی ، هر غذایی دارای یک یا چند نوع مصلح می باشد . منظور از مصلح یعنی نوعی ماده غذایی یا گیاه دارویی که مصرف آن بهمراه غذای مورد نظر ، ضررهای آن غذا را کاهش می دهد و باعث جذب و هضم بهتر غذا می شود .
غذا مصلح غذا مصلح
برنج زیره سیاه انار گلاب
خیار نعناع ، گل سرخ باقلا گلپر
چای آبلیمو عدسی گلپر
آبگوشت دنبه ، آویشن ، پیاز کباب سماق
ماهی گردو ، فلفل سیاه ، سیر هندوانه عرق نعناع
کاهو سکنجبین عسلی نان گندم سیاهدانه
پنیر گردو ، سیاهدانه شیر گلاب ، هل ، عسل
دوغ کاکوتی ، گل سرخ ، نعناع تخم مرغ دارچین
انواع آش فلفل سیاه گوشت گوسفند سماق ، عسل
مرغ زعفران ماست شیره ، عسل ، سیاهدانه ،
زینان ، آویشن
- عسل مصلح همه غذاهای سرد و آبلیمو مصلح همه غذاهای گرم
منابع :
1- قانون در طب ابن سینا
2- مفاهیم مزاج ها دکتر سعید میرزا آقایی
3- طب ایرانی تغذیه دکتر محمد عزیز خانی
4- پانزده روز تا سلامتی جمشید خدادادی
5- جلسات آموزش طب اسلامی دکتر حسین خیر اندیش
http://setadkhanevadeh.blogfa.com/post-5.aspx
